.
History इतिहास

पेशव्यांचा गणेशोत्सव


पेशवेकालीन पुण्यात साजर्‍या केल्या जाणार्‍या सार्वजनिक उत्सवांत, तीन प्रमुख असत, दसर्‍याचे सीमोल्लंघन, गणेशोत्सव आणि होळी. हे तिन्ही उत्सव अतिशय भव्य प्रमाणात आणि मोठ्या उल्हासाने साजरे केले जात. या उत्सवांचा सर्व खर्च पेशव्यांचा दरबारातून होत असे. या वेळी होणार्‍या कार्यक्रमांच्यात खेळ आणि करमणूकीचे अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जात असत. या निमित्ताने अनेक व्यायामपटू, नर्तक, नट, गायक, शाहिर पुण्यात जमा होत असत.

दर वर्षी भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदेपासून ते दशमीपर्यंतचे 10 दिवस, पेशव्यांच्या महालात गणेशोत्सव साजरा होत असे. या निमित्ताने, गणपती रंग-महाल अतिशय सुंदर रित्या सजवला जात असे आणि सर्व कार्यक्रम येथेच होत असत. भिंतींच्यावर लावलेली नयन मनोहर तैल-चित्रे आणि आरसे, छतावर टांगलेली स्फटिकांच्या लोलकांची झुंबरे आणि हंड्या यांत या सगळ्या सजावटीची अनेक प्रतिबिंबे दिसत आणि संपूर्ण महाल प्रकाशमय होऊन जात असे. मध्यभागी ठेवलेली पेशव्यांची मसनद त्यावरील सोन्याच्या जरीकामामुळे झगमगत असे. मसनदीच्या दोन्ही बाजूंना वरिष्ठ अधिकारी, सरदार, शिलेदार, दरबारी आपले सर्वोत्तम रत्नजडित कपडे परिधान करून त्यांच्या हुद्द्यांप्रमाणे बसत असत. भालदार, चोपदार यांनी ललकारी दिल्यावर पेशवे अतिशय रुबाबदारपणे महालात प्रवेश करत असत व आपल्या पदाला साजेश्या पद्धतीने, आसनास्थित होत असत. सर्व दरबार हा निरनिराळे रंग आणि जमलेल्या लोकांची वैशिष्ट्यपूर्ण वैविध्ये, यामुळे मोठा खुलून दिसत असे. सर्वांच्या करमणुकीसाठी आयोजित केलेले, नर्तन, गाणी व संगीत, कथा-कीर्तन आणि इतर कार्यक्रम या नंतर सुरू होत असत.

peshwa1790

1795 या वर्षांत पेशवे दरबारापुढे, किती कलाकारांनी आपली कला प्रस्तुत केली आणि त्यांना किती बिदागी दिली गेली याचा हिशोब बघितला तर या उत्सवाची भव्यता लक्षात येईल. त्या वर्षी 181 कीर्तनकारांनी कथा सांगितल्या होत्या व त्यांना कपड्यालत्त्याशिवाय 2155 रुपये बिदागी दिली होती. 39 गायकांना 329 रुपये बिदागी मिळाली होती. 43 नर्तकींच्या पथकांना 1026 रुपये बिदागी मिळाली होती. 43 पखवाजांना 121 रुपये तर 25 वाजंत्रीवाल्यांना 240 रुपये देण्यात आले होते.

शनिवारवाड्यातील सर्व सेवक वर्ग या गणेशोत्सवात अगदी मनापासून भाग घेत असे व उत्सव उत्कृष्ट रितीने साजरा करण्यात त्यांचा मोठा भाग असे. या सर्वांना पेशव्यांकडून मिठाई आणि बक्षिसे मिळत असत. या उत्सवाच्या निमित्ताने वाड्यावर अनेक ब्राम्हणांना भोजन घालण्यात येई आणि गरीबांना मिठाई वाटण्यात येत असे.

10 दिवसानंतर, या उत्सवासाठी मुद्दाम तयार केलेल्या, शाडूच्या मातीच्या गणपतीच्या प्रतिमेचे विसर्जन करण्यासाठी, पेशवे जातीने एका फुलांची सजावट केलेल्या नावेतून नदीमधे जात असत व सर्व औपचारिक धार्मिक विधी पार पाडून, प्रतिमेचे विसर्जन करत असत.

हे सगळे वर्णन वाचून असे वाटले की हा पेशव्यांचा अतिशय औचित्यपूर्ण, आपल्या इतमामाला साजेसा आणि गुणी कलावंतांना, सजावट करणार्‍या कलाकारांना, प्रोत्साहन देणारा गणेशोत्सव कुठे? आणि आज त्याचे काय झाले आहे?

24 ऑगस्ट 2009

Advertisements

About chandrashekhara

I am a retired electronics engineer. I am interested in writing, reading books. Other hobbies include Paper models, wooden fret work and social networking.

चर्चा

5 thoughts on “पेशव्यांचा गणेशोत्सव

  1. तुम्ही भाद्रपद शुद्‌ध प्रतिपदा ते दशमी अशा १० दिवसांचा उल्लेख केला आहे. ही माहिती मला नवीन आहे. टिळकांनी हा काळ तीन दिवसांनी पुढे ढकलून चतुर्थी हा उत्सवाचा पहिला दिवस निवडला असेल. अनंत चतुर्दशीचे महात्म्य मला माहीत नाही, आणि ‘अनंत’ कोण हे ही माहीत नाही. त्या दिवसाचा गणपतीशी तसा संबंध नाही म्हणतात, पण मूर्तीविसर्जनाचा दिवस अशी आता सांगड जमली आहे. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी ही गणेशजन्माची तिथी काही लोक समजतात. काही दाक्षिणात्य परंपरेनुसार हे बरोबर आहे (असा माझा समज आहे). पण मराठी संस्कृतीत गणेशजन्म माघ शुद्‌ध चतुर्थीचा आहे.

    आपल्या नोंदीनुसार तेव्हाचा गणेशोत्सव त्या काळाला साजेसा होता. आजचा उत्सवही एके काळी ‘गणपती बसला’, ‘गणराज रंगी नाचतो’ असल्या एकेरी उल्लेखाच्या साध्याभोळ्या रांगडेपणापासून आणि प्रगल्भ रुचीपासून दूर जाऊन ‘बाप्पा आले’ वगैरे अतिगोडगोड प्रकारात धन्यता मानणारा आणि सार्वजनिक जीवनातल्या गोंगाट, हिडीसपणा यांचे दर्शन घडवणारा आजच्या काळाला साजेसा आहे.

    Posted by Anonymous | ऑगस्ट 24, 2009, 12:18 pm
    • तुम्ही म्हणता तशी मलाही, गणेशोत्सवाचा काल शुद्ध प्रतिपदा ते दशमी होता, ही माहिती नवीनच वाटली. सध्या आपण गणेश मूर्तीची प्रतिष्ठापना चतुर्थीला का व कधीपासून करतो हे शोधून काढले पाहिजे. तसेच विसर्जन अनंत चतुर्दशीला करण्याची प्रथा कधी सुरू झाली व का सुरू झाली हे ही शोधले पाहिजे.

      Posted by chandrashekhara | ऑगस्ट 24, 2009, 1:51 pm
      • जर १७६० सुमारास उत्सवाची सुरवात प्रतिपदेला होत असेल, आणि चतुर्थी आणि गणपतीचा संबंध लक्षात घेऊन टिळकांपासून तशी सुरवात असेल, तर मधे महाराष्ट्रातलं मरगळलेलं वातावरण पाहता तो बदल १८९२-९३ सुमारास सार्वजनिक उत्सवापासूनच झाला असावा.

        चतुर्थी ते चतुर्दशी हा अकरा दिवसांचा काळ त्या लोकांना ठीक वाटला असेल. आणि लगेच येणार्‍या पितृपंधरवड्यामुळे तो फार काळ लांबवणंही शक्य नव्हतं. एकूणही लांबलचक उत्सवात लोकांचा उत्साह टिकून राहणार नाही.

        Posted by Anonymous | ऑगस्ट 24, 2009, 2:39 pm
  2. Mi junya kaLat ramaNara maNus aahe.. Mala tumcha blog khup avadato .. peshwaicha kaaL kiti chaan hota..

    gele te diwas..

    Posted by Jay | ऑगस्ट 24, 2009, 3:19 pm
  3. Reblogged this on अक्षरधूळ.

    Posted by chandrashekhara | जुलै 22, 2013, 4:51 pm

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

नुकतीच प्रकाशित केलेली ब्लॉगपोस्ट्स

जुने लेख शोधा

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 384 other followers

MyFreeCopyright.com Registered & Protected

माझे नवीन इ-पुस्तक

एका साम्राज्याच्या शोधात

%d bloggers like this: