नवीन वर्ष येताना संपूर्ण उत्तर भारतासाठी कमालीची थंडी घेऊन आले आहे. कश्मिर सुद्धा याला अपवाद नाहीच. कश्मिरमध्ये अनेक ठिकाणी तपमान शून्याखाली गेले आहे व हिम वर्षाव मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे. पिर पंजाल पर्वतरांगांच्या मध्ये, कश्मिर खोरे वसलेले असल्याने या चारी बाजूंना असलेल्या पर्वत रांगांवर अर्थातच मोठ्या प्रमाणात हिमवर्षाव झाला आहे व त्यामुळे कश्मिर व इतर देश यांच्या मधील दळणवळणावर स्वाभाविकच प्रभाव पडला आहे. जम्मूहून पठाणकोट मार्गे श्रीनगरला जाणार्‍या रस्त्यावर, जवाहर टनेल हा प्रसिद्ध बोगदा आहे. हा रस्ता अतिशय डोंगराळ अशा भागातून जातो. मागच्या आठवड्यात या भागातही तुफान हिमवृष्टी झाली.

या हिमवृष्टीने कश्मिर खोर्‍याला ज्या विद्युत वाहिन्यांतून वीज पुरवठा होतो त्या विद्युत वाहिन्या दोन किंवा तीन ठिकाणी खंडित झाल्या व संपूर्ण कश्मिर खोर्‍याचा वीज पुरवठाच शुक्रवार दिनांक 6 जानेवारी पासून बंद पडला. अशा जीवघेण्या थंडीत, वीज चालू नसल्याने सर्वसामान्य नागरिकांचे प्रचंड हाल झाले. रामबन व मकरकोट या दोन गांवांजवळ या विद्युत वाहिन्यांमधे बिघाड निर्माण झाला होता. हा सर्वच भाग 8000 ते 9000 फूट उंचीवर असून अतिशय डोंगराळ असल्याने दुर्गम आहे. अगदी भर उन्हाळ्यात सुद्धा येथून जाणार्‍या वीज वाहिन्यांची देखभाल करणे अतिशय जिकिरीचे व कष्टाचे असते. एवढी हिमवृष्टी झालेली असताना या वीज वाहिन्या ज्या मनोर्‍यांवरून नेलेल्या आहेत त्यांच्यापर्यंत पोचणे सुद्धा अशक्य कोटीतले काम होते. या विद्युत वाहिन्या पॉवर ग्रिड कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया या संस्थेच्या मालकीच्या असून किशनपूर ते वागूरा यांच्या दरम्यान टाकलेल्या आहेत.
या हवामानात दुरुस्ती आणि देखभाल करणार्‍या कर्मचार्‍यांना वीज वाहक तारांच्या मनोर्‍यापर्यंत पोचणे सुद्धा कठिण आहे हे पॉवर ग्रिड कंपनीच्या लोकांनी जम्मू-कश्मिर राज्य सरकारला सांगितल्यावर अखेरीचा उपाय म्हणून राज्य सरकारने वायू दलाला पाचारण करण्याचे ठरवले.

रामबन आणि बनिहाल या दोन गांवाच्या मध्ये असलेल्या वीजवाहक तारां जवळून, वायुदलाच्या हेलिकॉप्टरने उड्डाण केल्यावर, असे आढळून आले की रामसू या खेडेगावाजवळ असलेल्या एका मनोर्‍यावरच्या तारा खराब झाल्या आहेत. हा मनोरा अशा ठिकाणी उभारलेला होता जेथे जवळ हेलिकॉप्टर सुद्धा उतरवता येईल अशी जागा नव्हती. वीज वाहिनी दुरुस्त करणार्‍या पथकाला मनोर्‍याच्या अगदी जवळ खाली उतरवणे आवश्यक होते कारण अगदी सर्वात जवळच्या रस्त्यावर जर त्यांना उतरवले असते तरी ते पथक मनोर्‍यापर्यंत पोचेपर्यंतच दिवस संपला असता.

या कारणांमुळे वायू दलाने या दुरुस्ती पथकाला अगदी मनोर्‍याजवळ क्रेनने उतरवायचे ठरवले. या मनोर्‍याजवळचा टापू अडथळ्यांनी भरलेला होता व सोसाट्याच्या वार्‍याने हेलिकॉप्टर्सना हवेत एका जागी स्थिर ठेवणे अतिशय कठिण व कौशल्याचे काम होते. जानेवारीच्या 8 तारखेला वायु दलाच्या उधमपूर बेस वरून, वायु दलाच्या एम आय 17 हेलिकॉप्टरने हे दुरुस्ती पथक व त्यांना आवश्यक असलेली 5 टन वजनाची यंत्रसामुग्री या रामसू खेड्याजवळ असलेल्या चंदरकोट हेलिपॅडवर उतरवली.

चंदरकोट हेलिपॅड वरून हे पथक व सामान यांना चित्ता या हलक्या हेलिकॉप्टर्स मधून या मनोर्‍याजवळ नेण्यात आले. येथे या दुरुस्ती पथकाला मनोर्‍याच्या जवळ जमिनीपासून आठ किंवा नऊ फुटावर हेलिकॉप्टरमधून आणले गेले नंतर हेलिकॉप्टर स्थिर ठेवून क्रेनच्या सहाय्याने दुपारी 4-30 च्या सुमारास खाली उतरवले.
पुढच्या काही तासात पॉवर ग्रिड कंपनीच्या दुरुस्ती पथकाने बिघाड झालेल्या तारा दुरुस्त केल्या व हे पथक वायु दलाच्या मदतीने परत आले. वाहिन्यांची दुरुस्ती झाल्यावर दुसर्‍या दिवसापर्यंत (जानेवारी 9) कश्मिर खोर्‍यातील 98% वीज पुरवठा सुरळीत करण्यात आला.
वायु दलाच्या मदतीमुळे हे कार्य सुकर झाले व सहजतेने पार पडले हे सर्व ठीक आहे. परंतु या डोंगराळ भागात वीज वाहिन्यांचे जाळे उभारून ते व्यवस्थित चालू ठेवण्याची जबाबदारी खांद्यावर असलेल्या पॉवर ग्रिड कॉर्पोरेशन सारख्या सरकारी मालकीच्या संस्थेकडे अशा प्रकारच्या आपादस्थितीला तोंड देण्यासाठी स्वत:ची यंत्रणा किंवा हेलिकॉप्टर्स नाहीत ही बाब मोठी लाजीरवाणी आणि गंभीर आहे असे मला वाटते. परदेशातील अशा प्रकारच्या कंपन्यांकडे स्वत:ची हेलिकॉप्टर्स असतात व ती वापरून नियमित देखभाल चालू असते. पॉवर ग्रिड कंपनीला अशा प्रकारच्या आपादस्थिती भविष्यातही येणार हे लक्षात घेऊन हेलिकॉप्टर्सचा अंतर्भाव असलेली कायम स्वरूपी देखभाल यंत्रणा नेहमी सज्ज ठेवण्याची गरज आहे असे मला वाटते. हिमवृष्टी, तारांवर बर्फ साठणे या गोष्टी दर वर्षी होणारच. तेंव्हा त्यांना तोंड देण्याची स्थायी यंत्रणा ही आवश्यकच आहे.
11 जानेवारी 2012

पुण्यातून गाढवे गायब झाली असली तरी बेंगलुरू मध्ये ती अजुनही आहेत हे परवा कोठेतरी वाचले आणि लहानपणच्या त्या गाढवांच्या तांड्यांची एकदम आठवण झाली. मात्र बेंगलुरू मधल्या आजच्या गाढवांना आता प्रमोशन मिळाले आहे. ती बांधकाम साहित्याची वाहतुक आता करत नाहीत. बेंगलुरू मधले धोबी आता धोबी घाटावरून कपड्यांची ने आण करण्यास या गाढवांचा वापर तर करतातच पण या शिवाय त्यांचा उपयोग आता दुसर्‍याही अनेक गोष्टींसाठी होऊ लागला आहे. बेंगलुरूच्या धोब्यांकडे 250 गाढवे तरी या कपड्यांची ने-आण करण्यासाठी आजमितीला आहेत.

लडाखच्या पूर्व भागात असलेले व एका प्रसिद्ध हिंदी चित्रपटातील एक गाणे त्या ठिकाणी चित्रित केले गेले असल्यामुळे प्रसिद्धी मिळालेले, पॅनगॉन्ग सरोवर भारतातील एक अत्यंत निसर्गसुंदर असे स्थळ आहे. बर्फाच्छादित शिखरे असलेले सभोवतालचे डोंगर, त्यामध्ये असलेले या सरोवराचे निळेशार पाणी यामुळे येथे आलेला प्रत्येक पर्यटक अतिशय भारावून जातो. हे सरोवर 14270 फूट उंचीवर असून 134 किमी लांब व 5 किमी रूंद आहे. सध्याच्या परिस्थितीप्रमाणे हे सरोवर भारताच्या सीमेवर असून याचा 3/4 भाग चीनच्या ताब्यात आहे.

एशिया खंडातले चीन, भारत, इराण या सारखे देश आणि भूमध्य युरोपियन देश यांच्यामधे जी काही व्यापारी व सांस्कृतिक देवाणघेवाण प्राचीन आणि मध्ययुगीन कालखंडात होत असे ती 7000 मैल लांबवर पसरलेल्या एका मार्गानेच प्रामुख्याने होत असे. व्यापारी, धर्मप्रचारक, भटके टोळीवाले आणि सैनिक याच मार्गानेच जा ये करत. निरनिराळ्या प्रकारची मालवाहतुक या मार्गावरून होत असली तरी प्रामुख्याने रेशमी वस्त्र, कस्तुरी, सुगंध, औषधे,, रत्ने, मसाले, काच सामान वगैरेसारख्या ऐषारामाच्या वस्तूंचा व्यापार या मार्गावरून होत असल्याने या मार्गाला रेशीम मार्ग किंवा Silk Road असे नाव पडले. हा रेशीम मार्ग किमान 3000 वर्षे तरी वापरात होता. चीनमधल्या शियान या गावापासून सुरू होणारा मार्ग चीन, कझागस्तान, इराण, इराक या मार्गे रोमन साम्राज्याच्या सीमेपर्यंत पोचत असे तर दुसरा फाटा इराण, अफगाणिस्तान या मार्गाने भारतापर्यंत पोचत असे. या मार्गाने प्रवास करणारे व्यापारी वगैरेंच्या सोईसाठी ठिकठिकाणी सराया, पाणपोई वगैरे गोष्टी निर्माण केल्या गेल्या होत्या.
1900-01, 1906-08 आणि 1913-16 या वर्षांमधे त्या काळचा सर्वात नावाजलेला व प्रसिद्ध पुराण वस्तू संशोधक (Archaeological explorer) सर ऑरेल स्टाइन याच्या नेतृत्वाखाली तीन प्रमुख उत्खनन मोहिमा या रेशीम मार्गावर पर पाडल्या गेल्या. या तिन्ही मोहिमा मिळून ऑरेलने 25000 मैलांची पायी भ्रमंती केली. काश्मिर, अफगाणिस्तानमधल्या हिमालयांच्या रांगा किंवा Takalamakan’, ‘Lop-Nor’ आणि ‘Gobi’ यासारखी भयानक वाळवंटे त्याने व त्याच्या टीमने अनेक वेळा ओलांडली. अनेक जीवघेण्या प्रसंगातून तो पार पडला. या सगळ्यातून अनेक कलाकुसर केलेल्या वस्तु, रेशमी फलक, पुस्तके आणि रंगवलेली लाकडी पॅनेल्स त्याने शोधून काढली. ऑरेलचा सर्वात महत्वाचा शोध म्हणजे ‘मोगाओ‘ किंवा 1000 बुद्धांच्या गुहा! चीमधल्या गान्सू प्रांतातले दुनहुआंग हे शहर जुन्या रेशीम मार्गावर आहे. या ठिकाणी असलेल्या प्राचीन गुहांची माहिती ऑरेल स्टाइनला मिळाली. त्यावेळी वांग युआन्लू नावाचा एक भिक्खू या ठिकाणाची देखभाल करत असे. ऑरेलने या भिक्खूला आपलेसे केले व केवळ 220 ब्रिटिश पौंडांना या ठिकाणी असलेले अनेक दस्ताऐवज, चित्रे, रेशमी फलक खरेदी केले.
या ठिकाणी मिळालेल्या दस्ताऐवजात, या सर्व कागदपत्रांचा मेरूमणी शोभेल असा एक ग्रंथ स्टाइनला मिळाला. 11 मे 868 या दिवशी (1143 वर्षांपूर्वी), जाड कागदावर छपाई केलेला हा ग्रंथ कागदाच्या सलग गुंडाळीवर लाकडी ब्लॉक्स छपाई करून छापलेला आहे. ही कागदाची गुंडाळी तब्बल 16 फूट लांब आहे. हा ग्रंथ आहे, महायान बुद्धपंथीय ज्याला अतिशय पवित्र ग्रंथ असे मानतात ते ‘वज्र सूत्र’ किंवा डायमंड सूत्र. इ.स 520 मध्ये चिनी भिख्खू शुएन झांग हा मुख्यत: हे वज्र सूत्र मूळ स्वरूपातून मिळवण्यासाठी चीनहून भारतात खुष्कीच्या मार्गाने आला होता. अर्थात मोगाओ गुंफात मिळालेला हा ग्रंथ, शुएन झांगने भारतातून नेलेल्या मूळ ग्रंथाबरहुकूम आहे किंवा नाही हे सांगणे कठिण आहे. या ग्रंथाच्या सुरूवातीला भगवान बुद्ध सुभूतीला इअतर भिख्खूंच्या उपस्थितीत मार्गदर्शन करत असल्याचे चित्र देखील आहे.

या ग्रंथाचे मूळ संस्कृतमधले संपूर्ण नाव ‘वज्रच्छेदिकाप्रज्ञापारमितासूत्र,’ असे आहे. परंतु लघु स्वरूपात वज्र सूत्र किंवा डायमंड सूत्र(Diamond Sutra) या नावाने ते ओळखले जाते. बौद्ध सूत्रे ही मुखोद्गत करून धार्मिक भक्तीभावाने उच्चारण करावयाची असल्याने, ती उच्चारणार्‍याने आपले मुख व शरीर सर्वात प्रथम पवित्र कसे करून घ्यावे या बद्दलच्या सूचना या सूत्रात दिलेल्या आढळतात.

हे सूत्र म्हणजे भगवान बुद्धांनी दिलेले एक आख्यान किंवा प्रवचन आहे. उत्तर हिंदुस्थानातील एका वाटिकेत, एक सह्स्त्र बौद्ध भिख्खू ज्याचा भाग होते अशा एका मोठ्या जनसमुहासमोर बुद्धांनी हे प्रवचन केलेले आहे. या समुहामध्ये असलेली ‘सुभूती’ या नावाची एक व्यक्ती, बुद्धांना त्यांनी या जनसमुहाला निर्दोष ज्ञान अनुभूती (Perfection of wisdom) कशी करून घ्यावी? या बद्दल मार्गदर्शन करावे अशी विनंती करते. व त्याच्या विनंतीला मान देऊन, बुद्धांनी हे वज्र सूत्र सांगितलेले आहे.
या सूत्राचे मुख्य तत्व असे आहे की हे सर्व लौकिक जग भ्रामक आणि मिथ्या आहे त्यामुळे या जगात कोणत्याच वस्तू किंवा व्यक्ती नाहीत. एक मूळ तत्व सोडले तर दुसरे काहीच नसल्याने सजीव, निर्जीव असे काहीच नाही व त्यामुळे सुख दुख: वगैरे प्रत्यक्षात काहीच नाही. बुद्धांना अशी विचारणा होते की गंगा नदीत किती वाळूचे कण असतील? बुद्ध यावर उत्तर देतात की जेवढे वाळूचे कण आहेत तेवढ्याच गंगा नद्या जगात आहेत असेही म्हणता येईल. पण प्रत्यक्षात वाळूचे कणही नाहीत आणि गंगा नदीही नाही. सर्व जगच एक भ्रम आहे आणि हा प्रश्न विचारणारी व्यक्ती सुभूती, ही सुद्धा एक भ्रमच आहे.

भगवान बुद्ध आपल्या आख्यानात पुढे म्हणतात की बौद्ध धर्मात प्रचलित असलेली व हे लौकिक जग एक भ्रम व मिथ्य आहे हे सांगणारी अनेक सूत्रे आहेत. भ्रम किंवा मिथ्य यांच्यावर विजय मिळवण्यासाठी आवश्यक अशा निर्दोष ज्ञान अनुभूतीचे वज्र हे केवळ एक चिन्ह असल्यामुळे, या सूत्रात वर्णिलेल्या विचारविनिमयाला, ‘निर्दोष ज्ञान अनुभूतीचे वज्र सूत्र’ (Perfection of Wisdom Diamond Sutra) या नावाने पुढे ओळखले जावे. अर्थात या सूत्राला दिलेले वज्र सूत्र हे नाव सुद्धा तसे बघायला गेले तर मिथ्याच आहे. हे सर्व आणि बुद्धांचे विचार ऐकल्यावर सुभूतीच्या डोळ्यात अश्रू उभे राहिले असे हे ‘वज्र सूत्र’ पुढे म्हणते.
स्टाइनने हा ‘वज्र सूत्र’ ग्रंथ, परत भारतात आल्यावर ब्रिटिश म्युझियमला देऊन टाकला. व गेली 100 वर्षे तो तेथेच आहे. काही दिवसांपूर्वी ब्रिटिश लायब्ररीने त्यांच्याकडील असे काही महत्वाचे ग्रंथ जालावर उपलब्ध करून दिले आहेत. त्यात ‘वज्र सूत्र’ हा ग्रंथ देखील आहे. मूळ ग्रंथ गुंडाळीवर छापलेला असून तो गुंडाळी उलगडत डावीकडून उजवीकडे वाचत जायची आहे. आंतरजालावर हा ग्रंथ 5 चित्रपृष्ठे या स्वरूपात आहे. या पुस्तकात शेवटी ” वांग जि याने आपल्या माता-पित्यांच्या वतीने शियान्टॉन्ग च्या 9व्या वर्षातील 4थ्या पंधरवड्यातील पोर्णिमेला हे पुस्तक अत्यंत भक्तीभावाने सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध करून दिले आहे” असा उल्लेख आहे. ही तारीख 11 मे 868 अशी येते. त्यामुळे संपूर्ण स्वरूपात उपलब्ध असलेला हा सर्वात प्राचीन छापील ग्रंथ आहे असे आज मानले जाते.
7 जानेवारी 2012