आझाद हिंद सेनेचे सिंगापूरमधले हुतात्मा स्मारक; Singapore Memorial for Indian National Army (INA)

आझाद हिंद सेनेची कल्पना मुळात कॅप्टन मोहन सिंग या सिंगापूरमधे जपान्यांच्या कैदेत असलेल्या एका भारतीय युद्धकैद्याची होती. 1942 सालामध्ये सिंगापूर मधल्या भारतीयांमध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल जागृती घडवून आणण्यासाठी ही सेना स्थापन करण्यात आली होती. सिंगापूरमधील ज़पानी अधिकार्‍यांना ही कल्पना आवडली कारण यामुळे सिंगापूरमधील भारतीयांच्या मनात ब्रिटिशांबद्दल असलेल्या रोषाला खतपाणी मिळून सिंगापूरमधले भारतीय जपानी सैन्याच्या बाजूचे होतील अशी शक्यता त्यांना दिसली. या नंतर सिंगापूरमध्ये केल्या जाणार्‍या रेडिओ प्रक्षेपणामध्ये, जपानी सैनिकांनी भारतीयांसाठी खास संदेश देण्यास सुरूवात केली. सिंगापूरवरचे जपानी आक्रमण हे भारतीयांनी आक्रमण म्हणून न समजता त्यांना मिळालेले स्वातंत्र्य आहे असे समजावे असे हे संदेश सांगू लागले. परंतु थोड्याच दिवसात आझाद हिंद सेनेचे संयोजक व जपानी अधिकारी यात वितुष्ट आले व 1943 मध्येच ही कल्पना सोडून देण्यात आली.

नेताजी सुभाषचंद्र बोसांना मात्र या आझाद हिंद सेनेच्या कल्पनेच्या मागचे महत्व ध्यानात आले व त्यांनी ‘माझ्या शत्रूचा शत्रू तो माझा मित्र‘ या उक्तीप्रमाणे जपान कडून सक्रीय सहाय्य अधिकृतपणे मागण्यास सुरूवात केली. या चळवळीमुळे सर्व एशिया मध्ये जपानी साम्राज्य स्थापन करण्याच्या जपानी हेतूला मदतच मिळेल हे लक्षात आल्याने जपानी सरकारने सुभाषचंद्र बोसांना सर्व मदत देण्याचे मान्य केले. नेताजी सुभाषचंद्र बोस हे भारतातील एक प्रमुख नेते व भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसचे आधीचे अध्यक्ष होते. अतिशय जहाल भाषणे करण्यात त्यांचा हातखंडा असल्याने, थोड्याच दिवसात त्यांनी आझाद हिंद सेनेला युद्धकैद्यांमध्ये मोठा पाठिंबा निर्माण केला व जपानी सहाय्याने आझाद हिंद सेना निर्माण झाली. थोडेफार शिक्षण घेतल्यावर, या सेनेला ब्रम्हदेशात पाठवण्यात आले. प्रथमत: उत्तम कामगिरी करून या सैन्याने इंफाळ पर्यंत चढाई करून भारतीय भूमीवरील इंफाळ ताब्यात घेतले. मात्र यानंतर ब्रिटिश सेनेपुढे त्यांची डाळ शिजली नाही व त्यांना माघार घ्यावी लागली. या नंतर थोड्याच दिवसात नेताजी सुभाषचंद्र बोस अकस्मात नाहीसे झाले. (त्यांचे विमान अपघातात निधन झाले असे जपानी लोकांचे म्हणणे आहे.) यानंतर आझाद हिंद सेनेचे धैर्य खचून ती नामशेष होण्याच्या मार्गाला लागली. मात्र ब्रम्हदेश, आसाम व मणिपूर तेथील लढायात हौताम्य प्राप्त झालेल्या सैनिंकाच्या आदरार्थ सिंगापूरमध्ये बांधलेले हुतात्मा स्मारक या आधीच बांधून पूर्ण झालेले होते. या स्मारकावर ‘इत्तिहाद‘, ‘इतमद‘ आणि ‘कुरबानी‘ हे तीन शब्द कोरलेले होते.

सिंगापूर सरकारने उभारलेल्या या ताम्रपटावर एका बाजूला ‘आझाद हिंद सेना‘ असे मोठ्या अक्षरात लिहिलेले असून दुसर्‍या बाजूस या सेनेचा संक्षिप्त इतिहास देण्यात आलेला आहे.

काही दिवसांपूर्वी थोड्या सिंगापूरी मंडळींच्या मनात, जपानी सेनेच्या बाजूने लढलेल्या आझाद हिंद सेनेच्या स्मारकाची ही स्मृतीशिला सिंगापूर विरोधी आहे असा संभ्रम निर्माण झाल्याने, एसप्लनेड पार्क सारख्या महत्वपूर्ण स्थानावर ही स्मृतीशिला ठेवू नये असे मत व्यक्त करण्यात आले होते. मात्र सिंगापूरच्या राष्ट्रीय वारसा मंडळाने खुलासा करून या वादावर पडदा टाकला आहे. या मंडळाने केलेल्या खुलाशाप्रमाणे असे दिसते.

” ही स्मृतीशिला आझाद हिंद सेनेचे स्मारक नसून 1995 मध्ये, दुसरे महायुद्ध संपल्याला 50 वर्षे पूर्ण झाल्याने उभारलेले एक स्मृती चिन्ह आहे. या जागेवर ब्रिटिशांनी सिंगापूरचा परत ताबा घेतल्यावर फक्त दोन महिन्यातच नष्ट केलेले आझाद हिंद सेनेचे मूळ स्मारक होते एवढेच हे स्मृतीचिन्ह दर्शवते. जरी लाखो भारतीय सैनिक या युद्धात ब्रिटिशांच्या बाजूने लढलेले असले तरी त्यातल्या मूठभर सैनिकांना भारतावरील पारतंत्र्याचे जोखड दूर करणे आपल्या आयुष्याचे ध्येय आहे असे वाटत होते व यासाठी आझाद हिंद सेनेचा मार्ग त्यांनी स्वीकारला होता. सिंगापूरच्या दृष्टीने या मूठ्भर सैनिकांच्या प्रयत्नाचे हे स्मारक हा सिंगापूरच्या इतिहासाचा एक भाग आहे व भावी पिढ्यांना हा इतिहास व वारसा समजावा म्हणून दुसर्‍या महायुद्धासंबंधीची अशी 14 स्मृतीचिन्हे सिंगापूरमध्ये उभारलेली असून त्यापैकीच हे एक आहे.”

सिंगापूरचे राष्ट्रीय वारसा मंडळ काहीही म्हणोत! सिंगापूरला भेट देणार्‍या माझ्यासारख्या हजारो भारतीयांसाठी, ही स्मृतीशिला, सुभाषचंद्र बोस आणि आझाद हिंद सेना यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या कार्याची ओळख व आठवण करून देत असल्याने अत्यंत महत्वाची आहे.

21 फेब्रुवारी 2012